ในพระอภิธรรมท่านแยกจิตออกเป็น 2 ชนิด
1. จิตเดิมแท้ 1 จิต
เป็นจิตเป็นประธานจิตสะอาดมาก่อน จิตเดิมแท้นี้ ท่านเรียกว่า ภวังค์จิต
2. จรณจิต 89 ดวงนั้น
หรืออาการจิต 121 ดวงนั้นมันไม่ใช่ของจิตเดิมแท้ เป็นอาการหรืออารมณ์ของจิตที่เข้ามาเยี่ยมจิตเดิมที่เป็นหัวหน้าประธานจิต เป็นอาการของนาม 4 ในขันธ์ 5 นั้นมีเวทนาสุข ๆทุกข์ ๆ สัญญา จำมั่งลืมมั่ง สังขารความคิดปรุงแต่ง คิดโน่นคิดนี่ไปเรื่อยเปื่อย วิญญาณ ความรู้ทางประสาททุกส่วนในร่างกายมี ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ คืออารมณ์ใจดี ๆชั่ว ๆ เป็นต้น เป็นผู้เข้ามาเยี่ยมเยือนจิตเดิมชั่วคราว จรณจิตที่มาเยี่ยมจิตเดิม เรียกอีกอย่างว่าทิฏฐิที่เกิดจากจิต คือ ความรู้สึกดี ๆชั่ว ๆ ที่เกิดจากจิต
อาการของจิตที่เข้ามาในจิตเดิมเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ไม่มีอะไรแน่นอนสูญหายสลายไป ไม่ควรไปยึดอารมณ์ทั้งหลายแหล่ให้มาปะปนกับจิตเดิมแท้ที่บริสุทธิ์ ผุดผ่องมาก่อน
จิตตานุปัสสนา ก็ให้พิจารณาอาการของจิตต่าง ๆที่เข้ามาเยี่ยมจิตเดิมแท้เป็น อาการจิตอารมณ์จิตต่าง ๆ นั้นไม่มีสาระแก่นสารอะไรเป็นอนัตตาทั้งหมด
บางท่านก็เลยเหมาเข้าใจผิดไปว่าจิตทั้งหมดเป็นอนัตตา ไม่มีอะไรเหลือ จิตเดิมแท้ก็อนัตตาสูญเปล่า อันนี้มีนักปราชญ์ทั้งหลายเข้าใจผิดกันมากไม่ถูกตามพระธรรมคำสอน ถ้าสอนไปผู้อื่นเข้าใจตามความเข้าใจผิดของเรายิ่งบาปหนักเข้าไปใหญ่ คือ เราเป็นมิจฉาทิฏฐิหลงผิดแล้วไปทำให้ผู้อื่นหลงผิดด้วย อย่างนี้ชื่อว่า ทำลายพระธรรมคำสอนพระพุทธเจ้า ทำลายพระพุทธศาสนาโดยไม่รู้ตัว
จิตเดิมแท้เป็นอมตะธรรม คือ ธรรมไม่ตาย ไม่สูญสลายเหมือนโลกียธรรม ธรรมทั้ง 3 โลกคือ นรกโลก มนุษย์โลก เทวโลก (พรหมโลกอันเดียวกับเทวโลก) เป็นอนัตตา สูญสลายว่างเปล่า เกิดขึ้นตั้งอยู่และดับไป
โลกุตตรธรรม คือ ธรรมะเหนือโลกทั้ง 3 ไม่มีเกิดไม่มีดับ ตั้งอยู่ตลอดกาลมีอิสระเสรีไปไหน ๆ ได้ทั่ว 3 โลกอนันตจักรวาล ธรรมะเหนือโลกนี้ คือ จิตเดิมแท้ จิตสะอาดบริสุทธิ์ จิตเหนือ 3 โลก คือ จิตพระนิพพาน
จิตพระนิพพานมีรูปร่างหรือไม่?
จิตพระนิพพานมีรูปร่างเรียกว่า ธรรมกายหรือกายนิพพาน เป็นรูปนิพพานอยู่ในนามคือ อยู่ในจิตเดิมแท้
ดังนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงสั่งสอนให้แยกจิตเดิมแท้ ออกจากอาการจิตทั้งหลายแหล่ที่เป็นของแปลกปลอมรู้แล้วก็ปล่อยไปไม่เอามาเป็นอารมณ์ ไม่มีประโยชน์มีแต่ทุกข์โทษไร้สาระ
ปฏิสนธิวิญญาณ ก็คือ จิตเดิมแท้ที่ไม่ตายนี่แหละแสวงหาที่เกิดต่อไปด้วยความลุ่มหลงใน 3โลก
บาปทั้งหลาย รูป วัตถุ นามขันธ์ 5 คนสัตว์เป็นสรรพสูญ คำว่าสูญ คือ หายไป ไม่มีสาระแก่นสารเหมือนกับ แดดลมจะจับไว้ก็ไม่อยู่ คนเราก็มีจิตใจดวงเดียว เท่านั้นที่มีประโยชน์ เป็นอมตะธรรม ไม่แก่ไม่เน่าไม่ตาย จิตที่ไปแสวงหาที่เกิดใหม่ จิตหญิงไปเข้าท้องแม่ก็สร้างชาติใหม่ เป็นชายได้ ตายจากชายทำบาปก็ไปเข้าท้องสัตว์เปลี่ยนไปเปลี่ยนมา ดังนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเน้นเรื่องดูจิต ตนเองอย่างยุ่งเรื่องจิตภายนอกจิตผู้อื่น
มโน ปุพพัง สะมา ธัมมา มโนเสฏฐา มโนมะยาติ ธรรมะทั้งปวงมีจิตใจเดิมแท้เป็นใหญ่ จะเป็นสุขจะเป็นทุกข์ เป็นนิพพานก็อยู่ที่จิตเดิมแท้ที่ไม่สูญสลายไม่ใช่อนัตตา
